Kończyna miedniczna psa - kościec
Obręcz kończyny miednicznej zwierząt domowych nie różni się swą budową od tej jaka występuje u innych kręgowców. Nawiązuje ona ścisłą łączność z kręgosłupem za pośrednictwem kości krzyżowej w stawie krzyżowo-biodrowym. Obręcz miedniczna składa się z dwóch kości miednicznych, prawej i lewej, a każda obejmuje trzy kości: biodrową, kulszową i łonową, zrośnięte ze sobą w panewce miednicznej, połączonej z głową kości udowej w stawie biodrowym.
Kość miedniczna powstała z zespolenia trzech rozwojowo samodzielnych kości trwale z sobą zrośniętych. U młodych osobników są one zespolone połączeniem chrząstkowym, a u dorosłych połączenie to ulega skostnieniu. Skośnie doczszkowo i dogrzbietowo układa się kość biodrowa, w położeniu doczaszkowo-dobrzusznym leży kość łonowa a najbardziej doogonowo kulszowa. Wszystkie one zrastają się swymi trzonami tworząc panewkę stawową.
W miseczkowato wklęsłej i obszernej panewce rozróżnia się obszar przykrawędziowy, okryty powierzchnią stawową zwany powierzchnią księżycową oraz znacznie od niej mniejszą część denną, pozbawioną powierzchni stawowej, zwaną dołem panewki. Powierzchnia księżycowata nie jest ciągła; jest ona przerwana wcięciem panewki , które otwiera się do dołu panewki. U psa panewka jest płytka, wcięcie panewkowe stosunkowo szerokie zaś powierzchnia księżycowata wąska i zgięta.
Kość biodrowa jest najbardziej wysuniętą doczaszkowo kością miednicy. Przewyższa swoją wielkością pozostałe dwie kości - kulszową i łonową.
W kości biodrowej rozróżnia się dwie podstawowe części: doczszkową czyli skrzydło kości biodrowej i doogonową reprezentowaną przez trójgraniasty trzon kości biodrowej. Skrzydło kości biodrowej ma postać wąskiej płaskiej, wgłębionej od zewnątrz kości. Przednia krawędź skrzydła tej kości zwana grzebieniem biodrowym, a przyśrodkowa część skrzydła zwana jest kolcem biodrowym dogrzbietowym lub guzem krzyżowym. Zewnętrzna, przeciwległa strona skrzydła, to kolec biodrowy dobrzuszny, zwany też guzem biodrowym.
U psa w kolcu biodrowym dobrzusznym można wyróżnić dwa wtórne kolce oddzielone od siebie nieznacznym, półksiężycowatym wcięciem. Są to: kolec biodrowy dobrzuszny doczszkowy i kolec biodrowy dobrzuszny doogonowy.
Powierzchnia zewnętrzna kości biodrowej jest miejscem przyczepu mięśni pośladkowych, stąd jej nazwa powierzchnia pośladkowa na niej znajduje się kresa pośladkowa. Przeciwległa w stosunku do powierzchni pośladkowej to powierzchnia krzyżowo-miedniczna. Wyróżnia się na niej część przyśrodkową, szorstką czyli guzowatość biodrową, która jest miejscem przyczepu dla więzadeł biodrowo-krzyżowych oraz położoną bardziej bocznie w stosunku do poprzedniej powierzchnię stawową zwana też powierzchnią uchowatą, która zestawia się z identyczną powierzchnią na skrzydle kości krzyżowej w stawie krzyżowo-biodrowym.
Od powierzchni uchowatej kości biodrowej ciągnie się w dół, wzdłuż trzonu kości biodrowej, aż do kości łonowej, ostry występ kostny zwany linią lub kresą łukowatą, który kończy się na grzebieniu kości łonowej, stąd druga nazwa tej kresy - grzebień biodrowo-łonowy. Górna krawędź trzonu kości biodrowej, doczaszkowo od kolca kulszowego, tworzy wcięcie kulszowe większe. Analogiczne wcięcie, położone doogonowo od kolca kulszowego znajduje się na kości kulszowej jako wcięcie kulszowe mniejsze.
Kość kulszowa łącznie z kością łonową tworzy dno miednicy kostnej. Część doogonowa kości kulszowej tworzy płytkę, która doczaszkowo przedłuża się w trzon kości kulszowej połączony z panewką oraz gałąź kości kulszowej zaopatrzoną w powierzchnię spojeniową, która z analogiczną powierzchnią drugiej kości kulszowej tworzy spojenie kulszowe.
Trzon i gałąź kości kulszowej oraz krawędź doczaszkowa kości łonowej ograniczają największy w miednicy otwór zwany zasłonowym. Doogonowa część płytki kulszowej kończy się guzem kulszowym. Pomiędzy guzem kulszowym a kolcem kulszowym znajduje się wspomniane wcięcie kulszowe mniejsze.
Kość łonowa tworzy dwie, spotykające się pod kątem prostym, w pobliżu spojenia miednicznego, blaszki kostne. Jedna z nich, ułożona poprzecznie, łączy się z panewką jako trzon kości łonowej, a druga układa się po stronie przyśrodkowej spojenia miednicznego jako gałąź doczaszkowa kości łonowej. Przedłuża się ona odpowiednio w gałąź doogonową, zaopatrzoną w powierzchnię spojeniową.
Część wolna kończyny miednicznej obejmuje, podobnie jak w kończynie piersiowej, trzy zasadnicze odcinki; odcinek nasadowy, którego odpowiednikiem jest kość udowa; odcinek przejściowy reprezentowany przez kościec podudzia, złożony z kości piszczelowej i kości strzałkowej i odcinek obwodowy, który występuje jako kościec stopy.
Kość udowa jest jedyną kością mocno umięśnionego uda. Jest również najsilniejszą z kości długich w szkielecie ssaka. Obok funkcji podporowej jest ważnym elementem narządu ruchu.
Kość udowa, jako jedna z kości długich kończyny. Jej koniec bliższy wyróżnia się półkolistą, skierowaną przyśrodkowo głową, która zestawia się z panewką w stawie biodrowym. W środku głowy widnieje zagłębienie czyli dołek głowy jako ślad przyczepu więzadła głowy kości udowej. Głowa oddzielona jest od trzonu dobrze zarysowaną szyjką. Bocznie od głowy kości udowej znajduje się chropowata wyniosłość, wyrzeźbiona przez mięśnie pośladkowe, zwana krętarzem większym. U mięsożernych leży nieco niżej poziomu głowy. Krętarz większy jest pojedyncza wyniosłością. Poniżej głowy kości udowej na stronie doogonowo-przyśrodkowej trzonu znajduje się ślad przyczepu mięśnia biodrowo-lędźwiowego w postaci krętarza mniejszego. Ma on kształt guza. Między krętarzem większym i mniejszym, po stronie doogonowej kości udowej, leży kresa międzykrętarzowa, powyżej której występuje dół krętarzowy. Po stronie doogonowej wzdłuż trzonu ciągnie się powierzchnia chropowata, którą ograniczają dwie wargi: warga przyśrodkowa i warga boczna. Trzon kości udowej w odcinku dalszym tworzy po stronie doogonowej gładką powierzchnię podkolanową. Po stronie doogonowo-zewnętrznej trzonu, w pobliżu końca bliższego kości udowej, znajduje się ślad przyczepu mięśnia zginacza powierzchownego palców w postaci dobrze widocznej guzowatości nadkłykciowej. Koniec dalszy kości udowej uczestniczy w budowie stawu kolanowego. W związku z tym wyróżnia się na nim dwa kłykcie; kłykieć boczny i kłykieć przyśrodkowy, biorące udział w budowie stawu udowo-piszczelowego oraz bloczek kości udowej do zestawienia z rzepką w stawie udowo-rzepkowym. Między kłykciami z powierzchniami stawowymi znajduje się widoczny od strony doogonowej wyraźny dół międzykłykciowy. Po stronie doczaszkowo-przyśrodkowej kłykcia bocznego znajduje się ślad przyczepu mięśnia prostownika palców stopy długiego, w postaci dołu prostowniczego. Po stronie zewnętrznej kłykcia bocznego, doogonowo od dołka więzadłowego bocznego, znajduje się ślad przyczepu mięśnia podkolanowego w postaci dołu mięśnia podkolanowego. Na powierzchniach bocznych kłykci przyśrodkowego i bocznego są dobrze widoczne wyniosłości w postaci nadkłykci; przyśrodkowego i bocznego, a nieco niżej od nich leżą odpowiednie dołki więzadłowe.
Po stronie doogonowo-dogrzbietowej kłykci kości udowej u mięsożernych znajdują się, wrośnięte w początkowe ścięgna mięśnia brzuchatego łydki, małe trzeszczki Vesala. Ślady ich występowania, jako powierzchnie trzeszczkowe boczne i przyśrodkowe, znajdujemy na stronie doogonowo-dogrzbietowej kłykci. Jest to jedna z bardzo ważnych cech odróżniających kość udową psa. U mięsożernych w ścięgnie mięśnia podkolanowego występuje trzeszczka mięśnia podkolanowego, która kontaktuje się z łąkotką boczną stawu udowo-piszczelowego.
Rzepka należy do największych kości trzeszczkowych w organizmie. Jest ona wciśnięta w ścięgno mięśnia czworogłowego uda. Rzepka leży na bloczku kości udowej, w którym przemieszcza się ruchem ślizgowym przy zginaniu kończyny w stawie kolanowym.
Wyróżnia się w niej skierowaną dogrzbietowo podstawę i przeciwległy, położony dobrzusznie wierzchołek. Po jej stronie doogonowej leży powierzchnia stawowa, przy pomocy której zestawia się ona z bloczkiem kości udowej, a po stronie przeciwnej znajduje się powierzchnia skórna zwana tez powierzchnią doczaszkową.
Kościec podudzia należy do odcinka przejściowego tylnego i składa się z dwóch kości: piszczelowej i strzałkowej. Kość piszczelowa, położona po stronie przyśrodkowej, jest silniej rozwinięta niż położona pobocznie kość strzałkowa. Ponadto kość strzałkowa nie bierze udziału w budowie stawu udowo-piszczelowego. Przestrzeń międzykostna podudzia jest skrócona u psa i występuje tylko na wysokości bliższej połowy podudzia, ponieważ w dalszej połowie obydwie kości ściśle do siebie przylegają.
Kość piszczelowa zwana też piszczelą, należy do kości nośnej i spełnia podobne zadanie jak kość promieniowa w kończynie piersiowej.
Powierzchnia stawowa bliższa kości piszczelowej obejmuje dwa kłykcie; boczny i przyśrodkowy. Na stronie zewnętrznej kłykcia bocznego leży powierzchnia stawowa strzałkowa do zestawienia ze strzałką. Od strony doogonowej oba kłykcie dzieli wcięcie podkolanowe. Na końcu bliższym między omawianymi kłykciami umieszczona jest wyniosłość międzykłykciowa, składajaca się z dwóch guzków; guzka międzykłykciowego bocznego i guzka międzykłykciowego przyśrod kowego. Obydwa guzki oddziela pole międzykłykciowe. Na krawędzi doczszkowo-bocznej końca bliższego kości piszczelowej leży bruzda prostownicza przeznaczona dla przejścia mięśnia prostownika palców stopy długiego.
W obrębie trzonu tej kości na powierzchni doczaszkowej znajduje się podłużny, pochylony na zewnątrz grzebień strzałkowy, zakończony dogrzbietowo guzowatością kości piszczelowej. Na powierzchni doogonowej, w bliższej połowie trzonu, rysuje się przebiegająca skośnie i dobrzusznie do brzegu przyśrodkowego kresa mięśnia podkolanowego. Poniżej tej kresy leżą w połowie długości trzonu liczne kresy mięśniowe.
Koniec dalszy kości piszczelowej tworzy ślimak, służący do połączenia z kością skokową. Powierzchnia stawowa ślimaka jest podzielona grzebieniem ślimakowym na dwie niesymetryczne części. Po stronie przyśrodkowej ślimaka znajduje się kostka przyśrodkowa. U mięsożernych po stronie zewnętrznej dalszego końca znajduje się wcięcie strzałkowe do zestawienia ze strzałką.
Kość piszczelowa u psa jest lekko esowato wygięta. Na końcu bliższym dwa guzki wyniosłości międzyguzkowej są jednakowej wysokości. Guzowatość kości piszczelowej jest stosunkowo dobrze wykształcona. Na powierzchni bocznej trzonu w jego dolnej połowie, brzeg boczny występuje w postaci szorstkiego grzebienia do połączenia ze strzałką, ponieważ właściwa przestrzeń międzykostna podudzia, leży u psa tylko na wysokości bliższej połowy podudzia.
Kość strzałkowa zwana też strzałką przebiega na całej długości podudzia. Koniec bliższy tej kości jest wykształcony jako głowa kości strzałkowej. Na powierzchni przyśrodkowej głowy znajduje się powierzchnia stawowa do zestawienia z kością piszczelową. Koniec dalszy strzałki tworzy kostkę boczną, która zestawia się z kością skokową.
Kościec stopy należy do odcinka obwodowego tylnego i obejmuje kości stępu, kości śródstopia i kości palców.
Kości stępu u mięsożernych występuje pełnym zestawie:
- 7 kości różniących się wielkością i kształtem.
Kości stępu układają się w trzy szeregi. W szeregu bliższym występują dwie kości; położona przyśrodkowo kość skokowa oraz na powierzchni doogonowo-bocznej kość piętowa. W szeregu środkowym przyśrodkowo układa się kość stępu ośrodkowa (kość łódkowata), zaś bocznie leży kość stępowa IV (kość sześcienna). W szeregu dalszym stępu, przyśrodkowo, leży kość stępowa I (kość klinowata przyśrodkowa), następnie kość stępowa II (kość klinowata pośrodkowa) oraz kość stępowa III (kość klinowata boczna).
Największa jest kość piętowa, która przewyższa kość skokową i tworzy, skierowany dogrzbietowo, wyrostek zakończony guzem piętowym. Przyśrodkowo od kości piętowej wychodzi wyrostek zwany podpórką kości skokowej, a doczszkowo-bocznie hakowaty wyrostek dziobiasty zwany też wyrostkiem kruczym.
Koniec bliższy kości skokowej ma bloczek o dwóch grzebieniach do połączenia z kością piszczelową, zaś bloczek dalszy tej kości z powierzchnią stawową łódkowatą do zestawienia z kością stępu ośrodkową.
Kości śródstopia. Są one prawie tak samo zbudowane jak kości śródręcza, z tą różnicą że u tego samego gatunku mogą występować minimalne różnice w długości i w kształcie przekroju poprzecznego.
U mięsożernych śródstopie obejmuje 4 kości. Kość śródstopia III i kość śródstopia IV są najdłuższe, zaś kość śródstopia II i kość śródstopia V są nieco krótsze i cieńsze, podobnie jak odpowiadające im kości palców stopy. Kości śródstopia są silniejsze niż odpowiadające im kości śródręcza. U psa kość śródręcza I, jest uwsteczniona do tego stopnia, że samodzielnie nie występuje, ponieważ zrasta się często z kością stępową I, chociaż notowane są przypadki form szczątkowych.
Kości palców stopy. Przedstawiają się one podobnie jak w kończynie piersiowej.
U mięsożernych brak palca I pozostają więc cztery palce II, III IV i V.
U niektórych ras psów może on występować jako palec szczątkowy zawieszony na skórze (bernardyn). Kościec palca obejmuje trzy człony palcowe oraz dwie trzeszczki członu palcowego bliższego i jedną trzeszczkę członu palcowego dalszego.
Człon palcowy bliższy czyli kość pęcinowa jest najdłuższą i największą, w stosunku do dwóch pozostałych członów, kością rurowatą, z niewielką jamą szpikową. Wyróżnia się w niej podstawę z dołkiem stawowym, trzon i głowę. Na powierzchni dłoniowej trzonu tej kości występuje ślad przyczepu więzadeł w postaci trójkąta członu palcowego bliższego.
Człon palcowy środkowy zwana kością koronową jest znacznie krótsza od poprzedniej i lekko spłaszczona. Wyróżnia się w niej oprócz podstawy, trzonu i głowy, w pobliżu dołka stawowego, wyrostek wyprostny dla ścięgna mięśnia prostownika palców powierzchownego i położoną po stronie przeciwnej guzowatość zginaczowi, miejsce przyczepu ścięgna mięśnia zginacza palców głębokiego.
Człon palcowy dalszy zwany jest kością pazurową na której można wyróżnić trzy powierzchnie: zewnętrzną czyli ścienną, podeszwowa i stawową.
Z kością pazurową związana jest trzeszczka, płaska kość ustawiona poprzecznie na dłoniowej powierzchni stawu pazurowego. Przylegająca od strony dłoniowej lub podeszwowej do stawu międzyczłonowego dalszego trzeszczka ta ma dwie powierzchnie stawowe; szerszą do zestawienia z kością koronową i węższą, położoną niżej, do zestawienia z kością pazurową.
Dr n. wet Tomasz Wojnar
Specjalistyczne Centrum Weterynaryjne CHIRON
Kraków, ul. Kuczkowskiego 3